Chủ Nhật, 11 tháng 12, 2005

Hà Nội: Nhìn nhận mới về di tích đền - chùa Bà Tấm

Suốt hai tháng vừa qua, các cán bộ khảo cổ của Bảo tàng lịch sử Việt Nam phối hợp với văn phòng Ban chỉ đạo kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội đã kỳ công khai quật khảo cổ học cụm di tích đền chùa Bà Tấm nằm ở xã Dương Xá (huyện Gia Lâm, Hà Nội). Những dấu vết kiến trúc còn lưu lại dưới lòng đất cùng những di vật còn hiện hữu đã đem lại những nhận thức mới về giá trị lịch sử văn hoá của khu di tích được xây dựng từ thời Lý này.

10 hố thám sát đã được các nhà khảo cổ đào kề cận khu trung tâm gò đất phía sau ngôi chùa hiện tại và ở hai sườn phía đông và tây của cụm di tích. 5 lớp địa tầng dần hiện diện, lớp nào cũng chứa đựng những dấu vết đáng giá về kiến trúc và di vật từng thời kỳ lịch sử. Ở lớp thứ nhất là vết tích nền, móng kiến trúc xây dựng vào khoảng những năm 1950 mà theo lời kể của nhân dân trong vùng, đây chính là vết tích nhà Tổ. Lớp thứ hai là vết tích nền, móng kiến trúc sử dụng gạch chữ nhật và gạch vuông Bát Tràng, niên đại cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Lớp thứ ba là kiến trúc có niên đại cuối thế kỷ XVIII. Thời kỳ này tận dụng mặt bằng, vật liệu kiến trúc niên đại thế kỷ XI - XIV để xây móng và gia cố nền. Lớp thứ tư là vết tích kiến trúc, móng, gia cố nền, đường ống cống nước thế kỷ XI - XIV. Lớp này bị ảnh hưởng do mặt bằng được tận dụng để xây dựng công trình mới vào thời Lê trung hưng. Lớp thứ năm là vết tích cư trú và mộ táng thế kỷ VII - VIII. Lớp này bị phá huỷ do quá trình san mặt bằng xây dựng kiến trúc vào thời Lý.

Bên cạnh việc phát hiện ra vết tích kiến trúc thời Lý, Trần, Lê và Nguyễn, người ta cũng đã thu được sưu tập hiện vật khá phong phú về loại hình, tập trung ở niên đại thời Lý, Trần và Lê trung hưng, bên cạnh số ít di vật thời Bắc thuộc, Mạc, Nguyễn. Các vật liệu kiến trúc chủ yếu làm bằng đất nung, màu đỏ tươi, đất sét mịn bao gồm các loại hình vật liệu và trang trí kiến trúc. Di vật thời Lý tiêu biểu là gạch bó chữ nhật và gạch lát nền, ngói ống, gạch trang trí hoa cúc và hoa mẫu đơn. Có cả các mảnh vỡ lá đề trang trí hình rồng (có chữ Hán “Huyền Sinh”ở mặt sau), tượng sư tử đá, uyên ương, mảnh tượng kim cương... Vật liệu và trang trí kiến trúc thời Trần gồm có gạch lát nền vuông, gạch hình chữ nhật, ngói mũi hài đơn, ngói bản, ngói ống. Thời Lê trung hưng còn lại các loại ốp ngói ống, không phủ men, ốp trang trí hình nhũ đinh, điểm trang trí hình chữ T, L, diềm ngói âm và đầu ngói ống trang trí hình hoa cúc, chanh... Thời Mạc còn loại gạch ốp trang trí linh thú, còn thời Nguyễn là loại gạch hình chữ nhật và gạch Bát Tràng. Ðồ gốm sứ mà các nhà khảo cổ học tìm thấy chủ yếu là đồ gốm Việt Nam, cũng nằm trong khung niên đại của nhóm vật liệu và trang trí kiến trúc bao gồm bát, đĩa, chân đèn, lư hương... Loại men trắng ngà, men trắng ngả xanh, men trắng hoa nâu, men ngọc, men nâu thuộc về đồ gốm thời Lý, Trần, còn men trắng hoa lam và men trắng ngả xanh xám là đồ gốm thời Lê. Bên cạnh đó, trong sưu tập cũng thu được số lượng khá lớn đồ đựng bằng sành thời Lý, Trần với loại hình lon, bình, vại, ang nông lòng, nắp đậy và tiền đồng...

Những gì tìm thấy từ các hố khai quật đã khẳng định vùng đất này có lịch sử lâu đời với các dấu tích cư trú và mộ táng từ thời Bắc thuộc. Vào thời Lý, các công trình kiến trúc bắt đầu được xây dựng với quy mô lớn, tồn tại đến thời Trần và luôn được trùng tu, sửa chữa. Mặt bằng di tích thay đổi không đáng kể vào thời Trần, nhưng các thời kỳ sau đó, đền chùa Bà Tấm vẫn được chú trọng xây dựng và tu sửa thường xuyên. Ðặc biệt vào thời Lê trung hưng, có lẽ di tích được xây mới hoàn toàn, mặt bằng và diện mạo kiến trúc có thay đổi lớn, song về cơ bản vẫn sử dụng lại mặt bằng của thời Lý, Trần và ít nhiều mở rộng về phía bắc. Cũng chính các lớp kiến trúc đã “nói”rằng, vào thời Lê sơ, khi tư tưởng Nho giáo phát triển cực thịnh thì các di tích Phật giáo không còn được chú trọng xây dựng và phải sang thế kỷ XVII - XVIII mới có được sự “trung hưng”trở lại. Trong hố đào, đáng chú ý nhất là các phế tích và vết tích kiến trúc có niên đại thời Lý, Trần. Mặc dù, các vết tích phát hiện không được nhiều, chưa có đơn nguyên kiến trúc nào được phục dựng, song với các bó vỉa, đường cống nước, đường ngói lớp và các vệt gia cố, các đống đổ cùng sự xuất hiện phổ biến của các loại nguyên liệu và trang trí kiến trúc đã cho thấy quy mô to lớn của công trình. Ðáng chú ý là sự xuất hiện của các hiện vật có thể khối lớn, trang trí tinh xảo cùng nhiều loại hình vật liệu và trang trí kiến trúc mới. Với đồ gốm sứ đều là những hiện vật đặc trưng thời Lý, Trần, Lê có giá trị nghiên cứu và trưng bày, sẽ phát huy tác dụng trong lễ kỷ niệm Thăng Long - Hà Nội 1000 năm tuổi.

TS. Nguyễn Văn Ðoàn, phụ trách khai quật khảo cổ khu vực này cho biết: “Kết quả khai quật đã xác định vị trí phân bố ngôi chùa xưa nằm khá trùng khớp với khu trung tâm di tích hiện đại. Khu vực này cần được khoanh vùng bảo vệ, khi có điều kiện tiếp tục nghiên cứu. Chính quyền địa phương cũng cần lưu ý đến tình trạng đào phá lấy cổ vật đang diễn ra khá phổ biến”.

Theo KTĐT